11 . تكريم دانشمندان ، محققان ، اديبان و مبالغه در بزرگداشت آنان به همراه مجالست با آنها ، موجبات مهاجرت و ماندگارى آنان در دربار خلافت و بيت‌الحكمه بغداد را فراهم آورد . 12 . فراغ خاطر و آسودگى اهل علم در نتيجه رفاه نسبى ، نشاط هرچه بيشتر جريان نهضت علمى را در پى داشت . « 1 » 13 . تقويت فرقه‌هاى گذشته و ظهور نحله‌هاى جديد فكرى به ويژه اوج فعاليت فرقه معتزله و گرايش خلفا به آن در اين عصر ، به گرم‌تر شدن مجالس مناظرات علمى و يا ترجمه كتاب‌هاى حكمت و فلسفه انجاميد . 14 . برپايى مجالس سخنرانى و مناظرات علمى ، توأم با آزادى كلام و انديشه به توليد علم و توسعهء دانش منجر شد . « 2 » 2 . عوامل بيرونى آنچه مسلم است علاوه بر عوامل درونى كه جامعه و تمدن اسلامى را به سوى كسب علم سوق مىداد ، برخى عوامل بيرونى نيز در تهييج جامعه و تشويق آن بر دانش‌افزايى مؤثر بود . اين عوامل بيرونى عبارتند از : 1 . فتوحات اسلامى و رويارويى مسلمانان با تمدن‌هاى مختلف . 2 . انتقال مركز خلافت از شام به بغداد و تأثير بسزاى فرهنگ ايرانى بر دربار خلافت اسلامى . « 3 » 3 . نزديكى بغداد به دارالعلم جندىشاپور « 4 » و انتقال بسيارى از علوم ، شارحان و دانشمندان آن به بغداد . 4 . مهاجرت اهل‌ذمه به پايتخت خلافت اسلامى و انتقال علوم و معارف سرزمين‌هاى متبوع بدانجا ، از اين منظر كه علوم عقلى و نقلى توسط عجمان به اسلام راه يافت . « 5 »

--> ( 1 ) . على اصغر حلبى ، تاريخ تمدن اسلام ( بررسىهايى چند در فرهنگ و تمدن اسلامى ) ، ص 34 . ( 2 ) . شوقى ضيف ، العصر العباسى الأول ، ص 106 و 107 . ( 3 ) . احمد امين ، ضحى الاسلام ، ص 14 . ( 4 ) . محمد محمدى ، « دانشگاه جندىشاپور در قرن‌هاى نخستين اسلامى » ، مجله مقالات و بررسيها ، دفتر پنجم و ششم ، ص 17 . ( 5 ) . حاجى خليفه ، كشف الظنون ، ص 40 و 41 ؛ ابن خلدون ، مقدمه ، ص 543 .